Selected Poems of Jhaverchand Meghani

ઝવેરચંદ મેઘાણીનાં ચૂંટેલાં કાવ્યો


શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણીનાં કાવ્યોમાંથી થોડાં ચૂંટેલાં શીર્ષક અહીં કક્કાવારી ક્રમમાં આપ્યાં છે.

કોઈ પણ કાવ્ય વાંચવા એ શીર્ષક પર ક્લિક કરો.



આગે કદમ

સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામના સમયે દેશ માટે ફના થવાના માર્ગે જવા પ્રોત્સાહન આપતું કાવ્ય.


આવજો, વા'લી બા (મરતા બાળકનું આશ્વાસન)

"રવીન્દ્રનાથના કાવ્ય 'વિદાય' ઉપરથી ભજનના પદબંધમાં ઉતારેલું, શ્રોતાજનમાં અત્યંત પ્રિય થઈ પડેલું ગીત." -- કવિ


ઓતરાદા વાયરા, ઊઠો!

"બેસતા વર્ષને દિવસે રચાયું. કાર્તિક-માગશરથી પવન પલટાઈને ઉત્તર-દક્ષિણ વહે છે, વિશુદ્ધીકરણની પાનખર ઋતુ મંડાય છે. નવરચનાને કારણે જીવનવાયરા પણ એવા જ સૂસવતા ને સંહારક જોઈએ છે." --- કવિ


કવિ, તને કેમ ગમે?

"શ્રી બચુભાઈ રાવતે મોકલેલા 'Bombay Chronicle'ના તાજા અંકમાં આવેલા શ્રી હરીન્દ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયે રચેલા 'The Mask' નામક કાવ્ય પરથી." — કવિ


કસુંબીનો રંગ

'સોરઠમાં ને ગુજરાતમાં નવવધૂની કસુંબલ ચુંદડી, શૌર્યપ્રેમીની કસુંબલ આંખ, બહારવટિયાનાં 'લાલ કસુંબલ લૂગડાં' અને 'ધ્વજ પ્રકાશશે ઝળળ કસુંબી પ્રેમશૌર્ય-અંકિત' એ કવિ નર્મદની ગીતપંક્તિ પ્રચલિત છે. સુગંધે મહેકતો, ન ભડકા જેવો ન આછો, પણ લાલપમાં કાળાશ ઘૂંટી કરેલો હોય તેવો આ કસુંબલ રંગ ઉત્તમ ગણાય છે. જીવનનો પણ એવો જ કસુંબલ રંગ : હૃદયના સર્વ ભાવો જેમાં નિચોવાયા હોય તેવો રંગ જીવનકસુંબીનો. એવી સકલ ઊર્મિઓના રંગે રંગાયેલા કોઈ વિરલાને નિર્દેશી રચ્યું છે.' – કવિ


કૃષ્ણકળી

ટાગોરના બંગાળી કાવ્ય 'કૃષ્ણકલિ' પરથી અનુસર્જિત. કવિવરના પોતાના બે અંગ્રેજી અનુવાદો પૈકી એકમાં આનું ભાષાન્તર 'She is a lily of my heart' એમ કર્યું છે. (Lover's Gift and Crossing, કાવ્ય 15.)


કોઈનો લાડકવાયો

”સાબરમતી જેલમાં અબ્બાસ સાહેબની વિદાયની સાંજરે સ્નેહ-સંમેલનમાં શ્રી દેવદાસ ગાંધીએ જૂની Royal Readerમાંથી Marie La Coste નામની કોઈ અજાણ બાઈનું રચેલું કાવ્ય ’Somebody’s Darling’ વાંચી સંભળવેલું, તેણે પેદા કરેલા મંથનનું પરિણામ. મારી આંખોનાં ખીલ ઠોકાવેલાં તે દિવસે જ લગભગ આંધળા આંધળા લખેલું મારું ઘણું જ લાડકવાયું ગીત. મારા કંઠના મુકરર સૂરોમાંથી જ ઉદ્‌ભવેલું અને એ જ સૂરો વડે સતત સીંચાયેલું, તેને જ્યારે હું કાલીંગડા અને મરાઠી સાખીના મૂળ સૂરને બદલે ભૈરવીમાં ગવાયેલું સાંભળું છું ત્યારે મારું પ્રિય સંતાન રિબાતું હોવાની વેદના મને થાય છે.” — કવિ Marie Ravenel de La Coste was a teacher in Savannah,Georgia during the American Civil War. After the death of her unnamed fiancée, a captain in the Confederate Army, apparently in 1862, the young French teacher became a nurse and visitor at local hospitals for wounded Confederate soldiers. Her poem, which is sung at historical events today, is a distinctive memorial to those soldiers.


ઘણ રે બોલે ને —

"'ફૂલછાબ' માટે રચાયું હતું. ભજનના ઢાળમાં નિઃશસ્ત્રીકરણનો વિષય ઉતાર્યો છે. 'જેસલ, કરી લે વિચાર' નામે ભજનના જોશીલા અંતરાનો ઢાળ બેસાડ્યો છે." — કવિ


ચારણ-કન્યા

"ગીરમાં તુલસીશ્યામ નજીક ચારણોનો એક નેસ છે. ત્યાંની હીરબાઈ નામની એક ચૌદ વર્ષની ચારણ-કન્યાએ એકલીએ પોતાની વાછડીને મારનાર વિકરાળ સિંહને વાછડીનું માંસ ચાખવા ન દેતાં લાકડી વતી હાંકી મૂક્યો." — કવિ


છેલ્લી પ્રાર્થના

'આયરિશ વીર સ્વ. મૅકસ્વીનીના એક ઉદ્‌ગાર પરથી સૂઝેલું. સત્યાગ્રહના પ્રથમ સંગ્રામમાં મારા પર પાયા વગરના આરોપસર મુકદ્દમો ચાલેલો. ત્યારે, બે વર્ષની સજા કરનાર મૅજિસ્ટ્રેટ મિ. ઇસાણીની ધંધુકા ખાતેની અદાલતમાં એમની અનુજ્ઞાથી ગાયેલું તે.' – કવિ


છેલ્લી સલામ

"બ્રિટિશ મહાસચિવના કોમી ચુકાદા સામે ગાંધીજીએ અનશન વ્રત લીધું ત્યારે આ [કાવ્ય] ગાંધીજીને મોકલ્યું હતું. તેના જવાબમાં એમનું એક પત્તું મળેલું કે 'તમારી પ્રસાદી મળી. કવિતા સમજવાની મારે શક્તિ નહિ જેવી છે. પણ તમે મને ગોળમેજીમાં જતી વખતે જે પ્રસાદી ['છેલ્લો કટોરો'] મોકલેલી તે મને બહુ ગમેલી. તેની જોડે હું આને મૂકી શકતો નથી.'" — કવિ.


છેલ્લો કટોરો

"ગાંધીજી ગોળમેજી પરિષદમાં જવા નીકળ્યા ત્યારે તેમને કરેલું સંબોધન. [સાપ્તાહિક] 'સૌરાષ્ટ્ર'નો પહેલો ફરમો ગુરુવારે ચડતો; ગીત છેલ્લા કલાકમાં જ રચાયું. ગાંધીજી શનિવારે તો ઊપડવાના હતા. અમૃતલાલ શેઠે આર્ટ-કાર્ડબોર્ડ પર પ્રતો કઢાવી રવાના કરી – સ્ટીમર પર ગાંધીજીને પહોંચતી કરવા." — કવિ મહાદેવ દેસાઈની નોંધ : "કુડીબંધ તારો અને કાગળો આવેલા તે [આગબોટમાં] વાંચવા માંડ્યા. ... મેઘાણીનો 'છેલ્લો કટોરો' [વાંચીને] બાપુ કહે, 'મારી સ્થિતીનું આમાં વર્ણન થયું છે તે તદ્દન સાચું છે.' કાવ્ય વાંચતા તો જાણે મેઘાણીનો આત્મા ગાંધીજીના છેલ્લા પંદર દિવસનો સતત સાક્ષી રહ્યો હોય એમ પ્રતીત થાય છે... જાણે મેઘાણીજીએ ક્યાંક છુપાઈને –– અંધારપછેડો ઓઢીને – જોયા કીધું હોય એમ લાગે છે."


તકદીરને ત્રોફનારી

જેણે આકાશની છાતીનો બરાબર મધ્ય ઉરભાગ છૂંદણે ટાંંક્યો, જેણે પુરાતન પુરુષ રામચંદ્રના તકદીરમાં કીર્તિની વેલડીઓ ત્રોફી, રાજયોગી ભર્તૃહરિના લલાટમાં જ્ઞાનવૈરાગ્યનો અમર યશ ટાંક્યો, ને બાલુડા ગોપીચંદની પીઠનાં તેની જનેતાનાં આંસુ વડે જગદ્‌વંદ્ય ભેખ ત્રોફ્યો, એવી એક નિગૂઢ વિધાત્રીના હાથમાં નીલા રંગની કુલડી છે તો નાની, પણ એમાં એણે દરિયાના દરિયા ઘોળ્યા છે. માનવીને ફક્ત પોતે ત્રોફેલાં ત્રાજવાંના સુંદર નમૂના જ બતાવ્યા, પણ ન બતાવી એની સોય (એની સંતાપીતલ શક્તિ) કે જે વડે એણે કોઈકનું કલેજું ને કોઈકનાં કપાળ ત્રોફ્યાં છે. ખોલી ખોલીને એ બતાવે છે પોતાના કરુણોજ્જ્વળ કારમાં ત્રોફણો; ને... હાય, એનાં ત્રોફણાંનું કીર્તિસૌંદર્ય કામી લેવાની અણસબૂરીમાં માનવીને નજરે નથી પડતી 'કમખામાં સંતાડેલ સોય' નામની કીર્તિ-ત્રોફણ કસોટી. વિધાતા છૂંદનારીની પાસેથી માનવીને રૂપ જોઈએ છે, પ્રસિદ્ધિ ખપે છે, પણ કલેજાના મર્મભાગ ઉપરનાં, સાચા સંવેદનનો રંગ પકડતાં તકદીરનાં ત્રોફણો ખમી ખાવાની તૈયારી નથી. - કવિ


તરુણોનું મનોરાજ્ય

'અણદીઠ ભૂમિ' તરફ દોડવા અને 'અણતગ' ઊંડાઈએ પહોંચવા થનગનતા યૌવનને વર્ણવતું કાવ્ય.


દૂધવાળો આવે

"મુંબઈ શહેરના ઘરેઘરનો અનુભવ મારા પોતાના રોજિંદા જાતાનુભવમાં નિહાળ્યો. દૂધવાળા ભૈયાઓની જીવનકથનીમાં પડેલી કરુણતાને કટાક્ષમાં લપેટવાનો ['યુગવંદના'ની] પહેલી આવૃત્તિવાળો પ્રયાસ સફળ નહોતો. ઉપરાંત, છેલ્લું તારણ તો ખોટું હતું. એક દૂધવાળો મરે તેથી તેની જગ્યા પૂરનારી પરંપરા કંઈ અટકતી નથી. ઉપલી ક્ષતિને દૂર કરવા માટે છેલ્લી કડી નવી ઉમેરી છે. " — કવિ


ધીમાં ધીમાં લોચન ખોલો

1. 'ભમ્મરથી ભૂકંપોને...': સંહાર-સ્વરૂપ વિરાટનો ભ્રૂભંગ થાય તો ભૂકંપો ચાલે. એની પાંપણ હલે તે જાણે વિરાટનું સૂપડું સોવાઈને સૃષ્ટિરૂપી અન્ન ઝટકાઈને મહીંથી પાપ-દુષ્ટતા રૂપી ફોતરી-કાંકરી જુદી પડે. 2. 'મીટુંમાં માંડો...': એની નયન-મીટને વિરાટ તુલા કલ્પી છે. એમાં ચૌદ બ્રહ્માંડોનું વજન તોળાય છે. સાંધણ = બેઉ પલ્લાં વચ્ચે અણસમતોલતા. 3. 'દૃગ રે ટાઢી...': એની દૃષ્ટિ હિમાચલ-શી શીતલ છે છતાં એ દૃષ્ટિપાત થતાં તો દરિયામાં પણ આગ લાગે છે. ધણી = માલિક. 4. 'ભોરિંગો અને...': લોકક્ષય કરનાર હિંસાવૃત્તિઓ રૂપી ફણીધર સાપો ને એને વશ રાખવાનો દાવો કરનારા શાસકો.


નવી વર્ષા

"કવિવર રવીન્દ્રનાથનું અતિ પ્રિય મૂળ 'નવવર્ષા' મેં એમના જ શ્રીમુખેથી કલકત્તા ખાતેના એમના મકાને ઉજવાયેલ 'વર્ષા-મંગલ'માં સાંભળેલું. અને એમના જ કંઠે ગ્રામોફોન રેકર્ડમાં ઉતરેલ હોવાનું જાણ્યું છે. ... અનુવાદનો વૃત્તબંધ ચારણી લઢણે મારો ઘડેલો છે. એક કડી રહી ગઈ છે." — કવિ


ભીરુ

Charles Mackay (1814-1889)ના અંગ્રેજી કાવ્ય 'No Enemies' પરથી ઉતારેલું.


માતા, તારો બેટડો આવે!

1931માં ગાંધીજી હતાશ હૈયે ગોળમેજીમાંથી પાછા વળતા હતા તે અરસામાં રચાયું.


માની યાદ

"રવીન્દ્રનાથના કાવ્ય 'મને પડા' પરથી."


લાલપ ક્યાંથી?

સગર્ભા સ્ત્રીનો વાન ઊઘડતો હોય છે અને બાળકના જન્મ પછી પાછો પહેલાં જેવો થઈ જાય છે એ વિષેની સુંદર કલ્પના આ બાળગીતમાં છે.


વિરાટ-દર્શન

"અપ્ટન સિંક્લેરના 'Samuel the Seeker'ના છેલ્લા સંઘગાનને આધારે." — કવિ


શિવાજીનું હાલરડું

"ભાવનગર મૂકામે ... સ્વ. મિત્ર અમૃતલાલ દાણી વગેરે સ્નેહીજનોની હૂંફમાં બાલ-કિશોરો માટે ગીતો રચવાના ઉર્મિપ્રવાહમાં ભીંજાયેલો હતો ત્યારે અમારા આંગણામાં ચૂનો કૂટતી મજૂરણો એક ગીત ગાતી હતી:     પરભાતે સૂરજ ઊગિયો રે         સીતા     રામની જોવે વાટ:     શેરડીએ સંતો આવે         ભિક્ષા તેને કોઈ નો લાવે. એ પરથી ઢાળ સૂઝ્યો." — કવિ


સોના-નાવડી

"ટાગોરના 'સોનાર તરી' પરથી ઊતારવાનું 'કુમાર'ના સંપાદક શ્રી રવિશંકર રાવળે સોંપ્યું હતું. એમણે શ્રી ક્ષિતિમોહન સેન પાસેથી જાણેલું ગીતનું રહસ્ય આ હતું: ખેડુતના નાનકડા ઉદ્યમ-ક્ષેત્રનું સર્વ ઉત્પન્ન આખરે તો, ઘોર આપત્તિમાં ઓરાયેલ માનવી પોતે ન વાપરી શકતાંં, કર્મદેવતા રૂપી નાવિક હરએક જન્મે આવી આવીને પોતાની સુવર્ણ-નૌકામાં છલોછલ ભરી લઈ જાય છે, સંસારના શ્રેયાર્થે વાપરે છે. પણ ખુદ માનવીને એ પોતાના વાહનમાં ઉઠાવી લઈ કાળપ્રવાહમાંથી ઉદ્ધરી આપતો નથી. માનવીને તો વિલુપ્ત જ બનવાનું છે ભાઈ રાવળની આ સમજને કારણે અનુવાદમાં મેં કલ્પેલું સ્ત્રીપાત્ર એમને મુનાસબ નહોતું લાગ્યું. બંગાળી ભાષામાં લિંગભેદ ન હોવાથી મૂળ કાવ્ય પણ કશો દિશાદોર સૂચવતું નહોતું. મેં તો આગ્રહ જ રાખ્યો છે કે આ પાત્ર બરાબર છે. આટલાં ઔદાર્ય, કારુણ્ય, ઉદ્યમ અને એકલતા નારીને જ શોભી શકે. ... મૂળ કાવ્ય રવિબાબુની કાવ્યસંપત્તિનું એક ઐતિહાસિક રત્ન કહેવાય છે. ઐતિહાસિક એટલા માટે કે કવિવરે 'સોનાર તરી' પૂર્વેની પોતાની કાવ્યકૃતિઓ કાચી ગણી છે, અને પોતાની કવિતા-સંપત્તિની સાચી ગણના 'સોનાર તરી' પછીથી જ થવી જોઈએ એમ એ માનતા હોવાનું મેં સાંભળ્યું છે. ..." — કવિ


સ્વતંત્રતાની મીઠાશ

ઝવેરચંદ મેઘાણીનો 193૦માં બહાર પડેલો નાનકડો કાવ્યસંગ્રહ 'સિંધુડો' બ્રિટિશ સરકારે જપ્ત કરેલો અને પછી એની કાનૂનભંગ હસ્તલિખિત આવૃત્તિ સારો ફેલાવો પામેલી. એ સંગ્રહમાંનું દેશભક્તિનું એક ગીત.


 Page Title

પ્રતિભાવો



 2017-08-13 --- Dhiraj mali
I like


2017-07-06 --- Avi patel
Jhaverchand Meghani

2017-07-05 --- Chintan
Extremely telanted & legand he is the proud of Gujarat


2017-04-21 --- Arti
Pranam,

Great Tribute to the legend. It would add to the glory if you create an option of buying the books from this website. Please also consider creating an ebook or a kindle version of the same.

Thank You


2017-02-18 --- chetanbhai arjunbhai bhoye
very good collection
thanks your work.


2017-02-15 --- vaghela umeshbhai dungarshibha
ગુજરાતી ભાષામાં લોકસાહિત્યના સૌ પ્રથમ સંશોધક અને સંપાદક તરીકે કોણ જાણીતું છે. (A)-PITAMBAR PATEL (B)-KISHANSIH CHAVDA (C)JAVERCHAND MEGHANI (D)JORAVARSINH JADAV
આમાં કયો જવાબ આવે
મો-૮૧૫૪૮૫૮૭૩૧


2017-01-29 --- parbat bharvad.
zhaverchand meghani mahan hata temnu saahity vaachta vaachta teo sumksh ubha rahi ne kaheta hoy tevu lage che.....jay nav nath.. jay sorthi sunto ..jay girnar.......

2016-12-20 --- ભૉવર આશિષકુમાર
આપની આ માહિતી આપતી website માટે આપનો ખુબ આભારવશ છું. ઝવેરચંદ મેઘાણી ના
અવાજમાં તેમના ગાયેલાં ગીતૉ નો સગર્હ એ ખુબ જ સરસ છે. ..


2016-11-08 --- kiran
Best...

2016-09-22 --- Parmar ajendrasinh
Jay hind jay bharat

Mara taraf thi "rastiy sayar ne salut"


2016-08-30 --- Tarun Mehta
Oops! I just realized you already have a vehivle for personal notes! Again, great job Ashokbhai.

2016-08-30 --- Tarun Mehta
After a memorable evening of Meghani-120 program @ TV Asia last Sunday, I learned about Meghani.com website ... Superb job Ashok Bhai .. I suggest you add a section where folks who were touched directly or tangentially by this great soul (Navin Mehta & Rahul Shukla for example) can add their personal Notes.

2014-07-11 --- Rajesh Bhagat
Great web site. Wish you had more recordings in his voice. Gujarati Sahityano Amulya Vaarso.

2014-02-21 --- Yash
Very nice web site

2014-02-03 --- નાનકભાઈ મેઘાણી / પિનાકી મેઘાણી
આતુરતાથી રાહ જોઈએ છીએ.

2014-01-24 --- sanya
my favorite song is mor bani thangat kare